فصل ۱۱: یاخته و سازمان‌بندی آن

اگرچه انواع متفاوتی از یاخته وجود دارند، اما همهٔ آن‌ها ویژگی‌های مشترکی دارند؛ پوششی همهٔ یاخته‌ها را احاطه می‌کند که غشای یاخته (غشای پلاسمایی) نامیده می‌شود. غشا ضمن محافظت از یاخته، ورود و خروج مواد را نیز تنظیم می‌کند؛ یعنی نفوذپذیری انتخابی دارد. ترکیب غشا هم جالب است: غشای یاخته عمدتاً از لیپید (چربی) ساخته شده است و انواعی از مولکول‌های پروتئین و کربوهیدرات (قند) نیز در آن وجود دارند.

یک کارخانهٔ تولید مواد غذایی را در نظر بگیرید که روزانه انواعی فراورده تولید می‌کند. مواد اولیه در کارخانه مخلوط و پخته می‌شوند؛ سپس تولیدات بسته‌بندی و به محل‌های متفاوت فرستاده می‌شوند. هر یک از این کارها در بخش‌های متفاوتی از کارخانه انجام می‌گیرند (شکل ۴). یاخته نیز شباهت زیادی به کارخانه دارد (شکل ۵).

بر اساس شکل ۵ کتاب: نقش هر یک از بخش‌های یاخته.

در پایهٔ ششم روپوست گیاهان و پوشش داخلی دهان را بدون رنگ‌آمیزی و به‌آسانی مشاهده کردید. اما مشاهدهٔ همهٔ یاخته‌ها بدون رنگ‌آمیزی امکان‌پذیر نیست؛ برای مشاهدهٔ بهتر یاخته‌ها، آن‌ها را رنگ می‌کنیم. رنگ‌آمیزی مانند روشن‌کردن چراغ در اتاق تاریک است؛ جزئیات یاخته را واضح‌تر نشان می‌دهد.

جانداران تک‌یاخته‌ای فقط از یک یاخته تشکیل شده‌اند و همهٔ فعالیت‌های حیاتی خود را با همان یک یاخته انجام می‌دهند؛ در حالی که جانداران پریاخته‌ای تعداد زیادی یاخته دارند. در پایهٔ ششم جلبک رشته‌ای را دیدید: در این جاندار، تعدادی یاخته در کنار هم قرار دارند و هر یاخته می‌تواند مستقل از یاخته‌های دیگر به فعالیت حیاتی خود ادامه دهد؛ به چنین جاندارانی، پریاخته‌ای ساده می‌گویند (شکل ۷).

در پریاخته‌هایی مثل گیاهان و جانوران، تقسیم کار صورت گرفته است: یاخته‌ها به شکل‌های متفاوتی وجود دارند و هر کدام کارهای ویژه‌ای انجام می‌دهند؛ بین کار و شکل یاخته‌ها تناسب وجود دارد. در بافت پوششی، بسته به نوع کار، یاخته‌ها به شکل‌های متفاوتی دیده می‌شوند: یاخته‌های محل‌های محافظت مثل پوست، به هم فشرده و ضخیم‌اند؛ اما در محل‌های تبادل مواد مثل مویرگ‌ها، یاخته‌ها نازک‌اند و منفذهایی بین آن‌ها وجود دارد. یاخته‌های خونی برای حرکت آسان در رگ‌ها شکل گرد دارند و یاخته‌های عصبی برای انتقال پیام عصبی دراز و کشیده‌اند (شکل ۸). یاخته‌های گیاهی هم همین گونه‌اند؛ برای نمونه در گیاهان، آوندها که دراز و لوله‌مانندند، انتقال مواد را برعهده دارند.

حالا نردبان سازمان‌بندی را کامل ببینیم: یاخته‌های همکار و مشابه، بافت می‌سازند؛ بافت‌های متفاوت در کنار هم، اندام را؛ اندام‌های همکار، دستگاه را و در پایان، با جمع شدن دستگاه‌ها در کنار هم، موجود زنده به وجود می‌آید (شکل ۱۰). پس بدن شما سازمان‌بندی دقیقی از میلیاردها یاخته است!