فصل ۱۳: سفر غذا

بخشی از دستگاه گوارش ما، لوله‌ای خم و پرپیچ است که از دهان شروع و به مخرج ختم می‌شود. این لوله را لولۀ گوارش می‌نامند. لولهٔ گوارش از بخش‌های متفاوتی تشکیل شده است و هر یک از این بخش‌ها کار مشخصی انجام می‌دهند.

بخش دیگر دستگاه گوارش، اندام‌هایی هستند که در اطراف لولهٔ گوارش قرار دارند و با آن ارتباط دارند (شکل ۲)؛ مانند غدۀ حلق بزاقی، کبد (جگر)، کیسۀ صفرا و لوزالمعده (پانکراس). در شکل ۲ نام بخش‌های لولهٔ گوارش — مری، معده، رودهٔ باریک، رودهٔ فراخ و آپاندیس — را هم می‌بینی.

شنیده‌اید که خوردن شیرینی و شکلات از عامل‌های پوسیدگی دندان‌هاست؛ اما چرا؟ پاسخ را با شناخت برش دندان و کار باکتری‌های دهان پیدا می‌کنیم. چقدر به سلامت دندان‌هایتان اهمیت می‌دهید؟

غذا مدتی در معده باقی می‌ماند تا به خوبی با شیرۀ گوارشی معده ترکیب شود. این شیره را یاخته‌های پوششی معده ترشح می‌کنند. وقتی ماهیچه‌های دیوارهٔ معده منقبض می‌شوند، غذا نرم‌تر و با شیرهٔ گوارشی مخلوط می‌شود.

شیرهٔ گوارشی معده آنزیم و اسید دارد؛ این دو ماده به گوارش مواد غذایی کمک می‌کنند. در پایان این ایستگاه، غذای گوارش‌شده معده را ترک می‌کند و وارد رودهٔ باریک می‌شود.

موادی که در رودهٔ باریک گوارش نشده‌اند، از آن خارج و وارد رودهٔ فراخ (رودهٔ بزرگ) می‌شوند؛ مثلاً بخشی از سبزی که همراه نان و پنیر خورده‌اید در رودهٔ باریک گوارش نمی‌شود. فکر می‌کنید چرا؟

موادی که از رودهٔ باریک خارج می‌شوند، هنوز مقدار زیادی آب و مواد معدنی دارند. بخشی از آن‌ها در رودهٔ فراخ جذب می‌شوند. اگر رودهٔ فراخ این کار را انجام ندهد، بدن ما با مشکل کم‌آبی و کمبود مواد معدنی روبه‌رو می‌شود.

در سراسر لولهٔ گوارش ما انواعی از باکتری‌ها زندگی می‌کنند. باکتری‌های موجود در رودهٔ فراخ از مواد گوارش‌نشده، مانند سلولز، تغذیه می‌کنند و ویتامین‌های گروه B و برخی ویتامین‌های K را تولید می‌کنند. رودهٔ فراخ می‌تواند این ویتامین‌ها را جذب و وارد خون کند.

کار دیگر رودهٔ فراخ، دفع مدفوع است. با انقباض ماهیچه‌های رودهٔ فراخ، مدفوع به سمت مخرج حرکت می‌کند و احساس دفع ایجاد می‌شود. حالا که همهٔ ایستگاه‌های سفر را شناختی، در بازی زیر ببین کدام توضیح به کدام بخش لولهٔ گوارش مربوط است!

چه کسی می‌تواند به ما در داشتن تغذیهٔ سالم کمک کند؟ تغذیهٔ ناسالم در ایجاد برخی بیماری‌ها، مانند بیماری قند (دیابت)، بیماری‌های قلبی ـ رگی و حتی برخی سرطان‌ها نقش دارد. تغذیهٔ مناسب وابسته به وضعیت افراد تعریف می‌شود؛ مثلاً تغذیهٔ مناسب کودک با تغذیهٔ مناسب برای یک بزرگسال فرق می‌کند، یا اینکه فردی که دیابت دارد، برای در امان ماندن از عوارض این بیماری باید از خوردن خوراکی‌هایی که قند خون را بالا می‌آورند، پرهیز کند.

اما چه افرادی می‌توانند وابسته به نیاز، برنامهٔ غذایی مناسبی ارائه دهند؟ جواب این پرسش، کارشناسان تغذیه هستند. این افراد با شناختی که از بدن انسان، مشکلات مربوط به سلامت، انواع خوراکی‌ها، مواد مغذّی تشکیل‌دهندهٔ آن‌ها و به‌طور کلی علم تغذیه دارند، برنامه‌های غذایی متناسب با نیاز افراد ارائه می‌دهند. کارشناسان تغذیه می‌توانند در مراکز متفاوتی مانند مراکز درمانی، مراکز پژوهشی، باشگاه‌های ورزشی و کارخانه‌های تولید مواد غذایی مشغول به کار شوند و همچنین با پذیرش افراد در ارتباط با تغذیه و رژیم درمانی مشاوره دهند.