فصل ۱۴: گردش مواد

دستگاه گردش مواد برای اینکه بتواند با تمام یاخته‌های بدن ارتباط برقرار کند، به مایعی نیاز دارد که مواد را با خود جابه‌جا کند؛ این مایع در بیشتر جانوران خون است. دستگاه گردش مواد در انسان شامل قلب، رگ‌ها و خون است؛ به همین علت، دستگاه گردش خون نیز نامیده می‌شود. خون در شبکه‌ای از لوله‌های مرتبط با هم جریان دارد که به آن‌ها رگ‌های خونی می‌گویند و به گردش درآوردن این مایع درون رگ‌ها به نوعی پمپ نیاز دارد که همان قلب است (شکل ۲).

قلب تلمبه‌ای ماهیچه‌ای و توخالی است و چهار حفره دارد: دو حفره در بالا و دو حفره در پایین. حفره‌های بالایی و پایینی به کمک دریچه‌هایی با هم ارتباط دارند (شکل ۳ کتاب). یعنی هر ضربان قلب، خون را با فشار به درون رگ‌ها و اندام‌ها می‌فرستد و چون رگ‌ها به هم متصل‌اند، خون همیشه به قلب برمی‌گردد تا دوباره فرستاده شود.

در سمت راست قلب ماجرا فرق دارد: خون تیره (دارای کربن دی‌اکسید) که با رنگ آبی نشان داده شده است، جریان دارد. خون تیره را بزرگ‌سیاهرگ‌ها به دهلیز راست می‌آورند؛ این خون که اکسیژن کمی دارد وارد بطن راست می‌شود و از طریق سرخرگ ششی به شش‌ها می‌رود تا از آنجا اکسیژن جذب کند. خون اکسیژن‌دار و روشن سپس از طریق سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ و سپس به بطن چپ می‌رود تا دوباره در بدن به گردش درآید (گردش ششی خون).

سه نوع رگ در بدن وجود دارد: سرخرگ، سیاهرگ و مویرگ (شکل ۶). سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها با هم متفاوت‌اند: سرخرگ‌ها دیوارهٔ ضخیم و قابل ارتجاع دارند، ولی سیاهرگ‌ها دیوارهٔ نازک‌تری دارند و خاصیت ارتجاعی آن‌ها نیز کمتر است. سرخرگ‌ها پس از ورود به هر اندام انشعاب زیادی پیدا می‌کنند و به مویرگ‌ها تبدیل می‌شوند؛ دیوارهٔ مویرگ‌ها فقط از یک لایهٔ بافت پوششی ساخته شده است. سپس مویرگ‌ها به هم متصل می‌شوند و سیاهرگ را به‌وجود می‌آورند که خون را از اندام خارج می‌کند.

پاسخ فعالیت کتاب صفحهٔ ۱۲۹ — ویژگی‌های سرخرگ و سیاهرگ.

در بدن ما حدود پنج لیتر خون جریان دارد. خون نوعی بافت پیوندی است که از یک بخش مایع به نام خوناب (پلاسما) و یک بخش یاخته‌ای ساخته شده است. خوناب بخش مایع خون است و از آب، مواد محلول به ویژه قند و نمک و پروتئین تشکیل شده است و یاخته‌های خونی در آن شناورند (شکل ۸). خون با انتقال مواد، بین دستگاه‌های متفاوت بدن ارتباط برقرار می‌کند و در ایمنی و تنظیم دمای بدن هم نقش اساسی دارد.

جدول کتاب صفحهٔ ۱۳۱: انواع یاخته‌های خونی و کار آن‌ها.