فصل ۱۵: تبادل با محیط

شکل ۱ ساختار دستگاه تنفس را نشان می‌دهد. هوا برای رسیدن به شش‌ها مسیر معینی را طی می‌کند: ابتدا از طریق بینی یا دهان وارد دستگاه تنفس می‌شود، پس از عبور از حلق به حنجره و سپس نای می‌رسد. بیا با هم این مسیر را پله‌پله برویم.

نای دو شاخه دارد که به هر یک از آن‌ها نایژه می‌گویند. نایژه‌ها هوا را به نایژک‌ها می‌رسانند که به تعداد زیاد در شش‌ها پراکنده‌اند. در انتهای نایژک‌ها، کیسه‌های هوایی قرار دارند؛ در بخش بعد می‌بینیم که چرا این کیسه‌های کوچک، ستارهٔ ماجرای تنفس هستند.

جدول جمع‌بندی مسیر هوا بر اساس متن و شکل ۱ صفحهٔ ۱۳۲ کتاب.

شش‌ها درون قفسهٔ سینه جای دارند. در پایین قفسهٔ سینه، پردهٔ دیافراگم قرار دارد که با تغییر شکل خود، باعث دم و بازدم می‌شود؛ یعنی هر نفس کشیدن، نتیجهٔ همکاری قفسهٔ سینه و این پردهٔ ماهر است.

حنجره بعد از حلق و در ابتدای نای قرار دارد. درون آن دو پردهٔ ماهیچه‌ای وجود دارد که به آن‌ها تارهای صوتی می‌گویند. عبور هوا از میان این قسمت باعث ارتعاش و تولید صدا می‌شود (شکل ۳ کتاب). پس هر بار که صحبت می‌کنی، هوای بازدم از میان تارهای صوتی‌ات عبور کرده است!

علاوه بر کربن دی‌اکسید، مواد دیگری در بدن تولید می‌شوند که سمی هستند و باید از بدن دفع شوند. اوره یکی از این مواد است. این مواد از طریق کلیه‌ها از خون گرفته می‌شوند و به همراه نمک‌ها و آب اضافی بدن، به صورت ادرار خارج می‌شوند؛ کلیه‌ها بخشی از دستگاه دفع ادرار هستند (شکل ۴ کتاب).

کلیه‌ها به صورت دو اندام لوبیایی‌شکل، در طرفین ستون مهره‌ها و بالای ناحیهٔ کمر قرار دارند. به هر کلیه یک سرخرگ وارد می‌شود؛ این سرخرگ انشعابی از سرخرگ بزرگ آئورت است که خون را برای تصفیه شدن به این اندام می‌آورد. خونِ تصفیه‌شده نیز توسط یک سیاهرگ از کلیه خارج می‌شود و به سیاهرگ بزرگ زیرین می‌ریزد.

کلیه چگونه خون را تصفیه می‌کند؟ در ساختار میکروسکوپی کلیه، میلیون‌ها لولهٔ پیچ‌درپیچ وجود دارد که به آن‌ها لولۀ ادراری یا گُردیزه (نفرون) می‌گویند. کار اصلی کلیه را این لوله‌ها انجام می‌دهند؛ یعنی خون را تصفیه و مواد دفعی آن را جدا می‌کنند (شکل ۵ کتاب). گُردیزه‌ها مواد زائد مثل اوره و نمک‌های اضافی خون را، به همراه مقداری آب، از مویرگ‌ها می‌گیرند و ادرار را می‌سازند.

مقایسهٔ دو اندام مبادله با محیط، بر اساس متن صفحات ۱۳۳ و ۱۳۶ کتاب.